strona główna

           

 

STANY NADZWYCZAJNE


Struktury zarządzania kryzysowego działają nie tylko podczas wystąpienia sytuacji kryzysowej, ale również w sytuacjach szczególnego zagrożenia bezpieczeństwa, czyli w stanach nadzwyczajnych.
Stany nadzwyczajne określa art. 228 ust. 1 Konstytucji RP, który mówi, że: „W sytuacjach szczególnych zagrożeń, jeżeli zwykłe środki konstytucyjne są niewystarczające, może zostać wprowadzony odpowiedni stan nadzwyczajny: stan wojenny, stan wyjątkowy lub stan klęski żywiołowej.”
Najczęściej stany nadzwyczajne wprowadza się w związku z wystąpieniem skutków katastrof naturalnych, znacznych szkód spowodowanych przez człowieka, niepokojów społecznych, powstań, rewolucji, poważnych zakłóceń w dostawach energii, konfliktów międzynarodowych o dużej skali czy też konfliktów zbrojnych.
Tryby wprowadzenia i zniesienia stanów nadzwyczajnych, a także działanie organów administracji publicznej oraz zakresy ograniczeń wolności i praw człowieka i obywatela w czasie stanów nadzwyczajnych określają ustawy i akty wykonawcze:
1.
Ustawa z dnia 18 kwietnia 2002 r. o stanie klęski żywiołowej (Dz.U.2014.333 z późn. zm.).
- rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 20 lutego 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad udziału pododdziałów i oddziałów Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej w zapobieganiu skutkom klęski żywiołowej lub ich usuwaniu (Dz.U. Nr 41, poz. 347).
2. Ustawa z dnia 21 czerwca 2002 r. o stanie wyjątkowym (Dz.U.2016.886).
- rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 20 grudnia 2013 r. w sprawie szczegółowych zasad użycia oddziałów i pododdziałów Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej w czasie stanu wyjątkowego (Dz.U.2013.1733).
3. Ustawa z dnia 29 sierpnia 2002 r. o stanie wojennym oraz o kompetencjach Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych i zasadach jego podległości konstytucyjnym organom Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U.2016.851).
- rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 21 września 2004 r. w sprawie organów właściwych do stosowania w czasie stanu wojennego ograniczeń wolności i praw człowieka i obywatela wobec osób, których działalność zagraża bezpieczeństwu lub obronności państwa, oraz trybu postępowania w tych sprawach (Dz.U. Nr 219, poz. 2219).
4. Ustawa z dnia 22 listopada 2002 r. o wyrównywaniu strat majątkowych wynikających z ograniczenia w czasie stanu nadzwyczajnego wolności i praw człowieka i obywatela (Dz.U. Nr 233, poz. 1955).

Stan nadzwyczajny wyróżnia się tym, że:
1.Stan nadzwyczajny może być wprowadzony tylko na podstawie ustawy, w drodze rozporządzenia, które podlega dodatkowemu podaniu do publicznej wiadomości.
2.Decyzje podjęte w wyniku wprowadzenia stanu nadzwyczajnego muszą odpowiadać stopniowi zagrożenia i powinny zmierzać do jak najszybszego przywrócenia normalnego funkcjonowania państwa.
3. Ustawy określają zasady działania organów władzy publicznej oraz zakres, w jakim mogą zostać ograniczone wolności i prawa człowieka i obywatela w czasie poszczególnych stanów nadzwyczajnych
4.Jeżeli chodzi o ograniczenia praw człowieka i obywatela, to Konstytucja wprowadza jedną ogólną zasadę, tzn. te ograniczenia nie mogą być wprowadzone z uwagi na rasę, narodowość, pochodzenie, wyznanie, majątek.
5. Stan nadzwyczajny powinien trwać czas oznaczony, możliwie jak najkrótszy, niezbędny do pokonania zagrożenia i przywrócenia normalnego funkcjonowania państwa.
6. Działania podjęte w wyniku wprowadzenia stanu nadzwyczajnego muszą odpowiadać stopniowi zagrożenia i powinny zmierzać do jak najszybszego przywrócenia normalnego funkcjonowania państwa.
7. Ustawa może, określić podstawy, zakres i tryb wyrównywania strat majątkowych wynikających z ograniczenia wolności i praw człowieka i obywatela,
8.W czasie stanu nadzwyczajnego nie mogą być zmienione: Konstytucja, ordynacje wyborcze do Sejmu, Senatu i organów samorządu terytorialnego, ustawa o wyborze Prezydenta Rzeczypospolitej oraz ustawy o stanach nadzwyczajnych. Ważne jest, że obowiązuje to także do 90 dni bezpośrednio po zakończeniu stanu nadzwyczajnego.

STAN KLĘSKI ŻYWIOŁOWEJ

Stan klęski żywiołowej (stan nadzwyczajny) określa ustawa z 18 kwietnia 2002 o stanie klęski żywiołowej (Dz.U.2014.333 z późn. zm.).
Klęska żywiołowa - to katastrofę naturalną lub awarię techniczną, których skutki zagrażają życiu lub zdrowiu dużej liczby osób, mieniu w wielkich rozmiarach albo środowisku na znacznych obszarach, a pomoc i ochrona mogą być skutecznie podjęte tylko przy zastosowaniu nadzwyczajnych środków, we współdziałaniu różnych organów i instytucji oraz specjalistycznych służb i formacji działających pod jednolitym kierownictwem.
Katastrofa naturalna - to zdarzenie związane z działaniem sił natury, w szczególności wyładowania atmosferyczne, wstrząsy sejsmiczne, silne wiatry, intensywne opady atmosferyczne, długotrwałe występowanie ekstremalnych temperatur, osuwiska ziemi, pożary, susze, powodzie, zjawiska lodowe na rzekach i morzu oraz jeziorach i zbiornikach wodnych, masowe występowanie szkodników, chorób roślin lub zwierząt albo chorób zakaźnych ludzi albo też działanie innego żywiołu.
Katastrofą naturalną lub awarią techniczną może być również zdarzenie wywołane działaniem terrorystycznym.
Awaria techniczna - rozumie się przez to gwałtowne, nieprzewidziane uszkodzenie lub zniszczenie obiektu budowlanego, urządzenia technicznego lub systemu urządzeń technicznych powodujące przerwę w ich używaniu lub utratę ich właściwości.
Cyberprzestrzeń to przestrzeń przetwarzania i wymiany informacji tworzona przez systemy teleinformatyczne, określone w art. 3 pkt 3 ustawy z dnia 17 lutego 2005 r. o informatyzacji działalności podmiotów realizujących zadania publiczne (Dz.U.2014.1114) wraz z powiązaniami pomiędzy nimi oraz relacjami z użytkownikami.
Katastrofę naturalną lub awarię techniczną mogą wywołać również zdarzenia w cyberprzestrzeni oraz działania o charakterze terrorystycznym.

Stan klęski żywiołowej może być wprowadzony dla zapobieżenia skutkom katastrof naturalnych lub awarii technicznych noszących znamiona klęski żywiołowej oraz w celu ich usunięcia.

Stan ten wprowadzany jest przez Radę Ministrów w drodze rozporządzenia z własnej inicjatywy lub na wniosek właściwego wojewody.
Rozporządzenie, o którym mowa, ogłasza się w Dzienniku Ustaw, a ponadto podaje do publicznej wiadomości, w drodze obwieszczenia właściwego wojewody przez rozplakatowanie w miejscach publicznych, a także w sposób zwyczajowo przyjęty na danym obszarze
Stan klęski żywiołowej może być wprowadzony na obszarze, na którym wystąpiła klęska, a także na obszarze, na którym wystąpiły lub mogą wystąpić jej skutki. Wprowadza się go na czas oznaczony, niezbędny dla zapobieżenia skutkom klęski żywiołowej lub ich usunięcia, nie dłuższy jednak niż 30 dni. W okresie 90 dni od dnia zakończenia stanu klęski żywiołowej nie mogą się odbyć wybory ani referendum.
Stan klęski żywiołowej może zostać przedłużony na czas oznaczony, w drodze rozporządzenia Rady Ministrów, po wyrażeniu przez Sejm zgody na to przedłużenie
Rada Ministrów, w drodze rozporządzenia, znosi stan klęski żywiołowej na całym obszarze jego obowiązywania lub na części tego obszaru przed upływem czasu, na który został wprowadzony, jeżeli ustaną przyczyny jego wprowadzenia.

Przykładowe ograniczenia wolności i praw człowieka i obywatela w czasie stanu klęski żywiołowej:
- zawieszenie lub zakaz prowadzenia działalności gospodarczej;
- reglamentacja zaopatrzenia w określonego rodzaju artykuły;
- obowiązek poddania się badaniom lekarskim, szczepieniom ochronnym i kwarantannie;
- zakaz przemieszczania się lub przebywania w określonych miejscach;
- poddanie się nakazom ewakuacji;
- zakaz organizowania i przeprowadzania imprez masowych;
- zakaz prowadzenia strajku;
- wykorzystanie bez zgody właściciela nieruchomości lub rzeczy ruchomej.

Niezbędne ograniczenia wolności i praw wprowadza wójt, starosta lub wojewoda w zależności od obszaru, w granicach określonych w rozporządzeniu wprowadzającym stan nadzwyczajny i w oparciu o to rozporządzenie, zarządzenia albo decyzje (starosta, wójt), a wojewoda wydaje rozporządzenia i decyzje, przy czym zarządzenia i rozporządzenia w sposób ogólny i abstrakcyjny określają podmioty, na których ciąży obowiązek, natomiast decyzje wydawane są w odniesieniu do ściśle określonej kategorii osób.
Rozporządzenia i zarządzenia obwieszcza się poprzez rozplakatowanie w miejscach publicznych oraz ogłoszenia w prasie.

STAN WYJĄTKOWY

Stan wyjątkowy określa ustawa z dnia 21 czerwca 2002 r. o stanie wyjątkowym (Dz.U.2016.886).
Stan wyjątkowy może być wprowadzony w sytuacji szczególnego zagrożenia konstytucyjnego ustroju państwa, bezpieczeństwa obywateli lub porządku publicznego, w tym spowodowanego działaniami terrorystycznymi lub działaniami w cyberprzestrzeni, które nie może być usunięte poprzez użycie zwykłych środków konstytucyjnych.
Stan wyjątkowy na wniosek (w formie uchwały) Rady Ministrów jest wprowadzany przez Prezydenta RP w drodze rozporządzenia. Następnie Sejm zatwierdza rozporządzenie Prezydenta RP.
W razie zagrożenia konstytucyjnego ustroju państwa, bezpieczeństwa obywateli lub porządku publicznego, Prezydent Rzeczypospolitej na wniosek Rady Ministrów może wprowadzić, na czas oznaczony, nie dłuższy niż 90 dni, stan wyjątkowy na części albo na całym terytorium państwa. Przedłużenie stanu wyjątkowego może nastąpić tylko raz, za zgodą Sejmu i na czas nie dłuższy niż 60 dni.
Stan wyjątkowy obowiązuje od dnia ogłoszenia rozporządzenia Prezydenta RP, w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej. Rozporządzenie Prezydenta RP o wprowadzeniu stanu wyjątkowego oraz inne akty prawne dotyczące tego stanu podaje się do publicznej wiadomości, w drodze obwieszczenia właściwego wojewody, przez rozplakatowanie w miejscach publicznych, a także w sposób zwyczajowo przyjęty na danym obszarze.
Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej, na wniosek Rady Ministrów, w drodze rozporządzenia, znosi stan wyjątkowy przed upływem czasu, na jaki został wprowadzony, jeżeli ustaną przyczyny wprowadzenia tego stanu oraz zostanie przywrócone normalne funkcjonowanie państwa.
Na obszarze, na którym został wprowadzony stan wyjątkowy, ograniczeniom wolności i praw człowieka i obywatela podlegają wszystkie osoby fizyczne zamieszkałe lub przebywające tam chociażby czasowo. Ograniczenia te stosuje się odpowiednio wobec osób prawnych i jednostek organizacyjnych nie posiadających osobowości prawnej, mających siedzibę lub prowadzących działalność na obszarze objętym stanem wyjątkowym

Przykładowe ograniczenia wolności i praw człowieka i obywatela w czasie stanu wyjątkowego:
• ograniczenie wolności zgromadzeń i stowarzyszeń;
• ograniczeni prawa do strajków i innych form akcji protestacyjnych;
• ograniczenie wolności przemieszczania się;
• ograniczenia w zakresie praw do informacji i tajemnicy korespondencji;
• możliwość reglamentacji towarów;
• ograniczenia w zakresie wolności gospodarczej;
• ograniczenia dotyczące transportu.
Szczególne środki ograniczenia wolności i praw obywatelskich występujące tylko w czasie stanu wyjątkowego:
- odosobnienie;
- rozmowa ostrzegawcza.

STAN WOJENNY

Stan wojenny określa ustawa z dnia 29 sierpnia 2002 r. o stanie wojennym oraz o kompetencjach Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych i zasadach jego podległości konstytucyjnym organom Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U.2016.851).
Stan wojenny może zostać wprowadzony w razie zewnętrznego zagrożenia państwa, w tym spowodowanego działaniami o charakterze terrorystycznym lub działaniami w cyberprzestrzeni, zbrojnej napaści na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub gdy z umowy międzynarodowej wynika zobowiązanie do wspólnej obrony przeciwko agresji, Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej może, na wniosek Rady Ministrów, wprowadzić stan wojenny na części albo na całym terytorium państwa.
Rozporządzenie Prezydenta RP o wprowadzeniu stanu wojennego, w tym spowodowanego działaniami terrorystycznymi, musi zostać przedstawione do zatwierdzenia Sejmowi RP.
Pod pojęciem zewnętrzne zagrożenie państwa rozumie się celowe działania, godzące w niepodległość, niepodzielność terytorium, ważny interes gospodarczy Rzeczypospolitej Polskiej lub zmierzające do uniemożliwienia albo poważnego zakłócenia normalnego funkcjonowania państwa, podejmowane przez zewnętrzne w stosunku do niej podmioty.
Stan wojenny wprowadza się na czas nieokreślony (w rozporządzeniu nie określa się czasu trwania stanu wojennego
Stan wojenny obowiązuje od dnia ogłoszenia rozporządzenia w Dzienniku Ustaw. Rozporządzenie Prezydenta RP o wprowadzeniu stanu wojennego oraz inne akty prawne dotyczące tego stanu podaje się do publicznej wiadomości, w drodze obwieszczenia właściwego wojewody, przez rozplakatowanie w miejscach publicznych, a także w sposób zwyczajowo przyjęty na danym obszarze.
Prezydent RP, na wniosek Rady Ministrów, w drodze rozporządzenia, znosi stan wojenny, jeżeli ustaną przyczyny, dla których stan wojenny został wprowadzony oraz zostanie przywrócone normalne funkcjonowanie państwa.
W czasie stanu wojennego organy władzy publicznej działają w dotychczasowych strukturach organizacyjnych państwa i w ramach przysługujących im kompetencji, z zastrzeżeniem przepisów niniejszej ustawy
Rodzaje ograniczeń wolności i praw człowieka i obywatela w czasie stanu wojennego:
• ograniczenie prawa do strajków i innych akcji protestacyjnych;
• ograniczenie prawa do nietykalności osobistej;
• ograniczenie prawa do informacji;
• ograniczenie prawa do korespondencji;
• ograniczenie wolności zgromadzeń;
• ograniczenie wolności zrzeszania się;
• ograniczenie możliwości przemieszczania się;
• ograniczenie dostępu do towarów konsumpcyjnych;
• ograniczenie prawa w sferze wolności działalności gospodarczej;
• nałożenie na przedsiębiorców dodatkowych zadań, których realizacja jest niezbędna dla bezpieczeństwa lub obronności państwa oraz zapewnienia zaopatrzenia ludności;
• nałożenie na rolnika obowiązku wykonywania dostaw produktów rolno-spożywczych oraz uprawy określonych gatunków roślin i hodowli zwierząt;
• wprowadzenie najmu przymusowego;
• zajęcie nieruchomości na potrzeby Sił Zbrojnych;
• ograniczenia w zakresie transportu;
• ograniczenia w sferze ruchu granicznego;
• powszechny obowiązek wykonywania pracy
.